Tatarzy

Tatarzy to grupa ludów tureckich z Europy wywodzących się z północno-wschodniej Azji; z terenów Mongolii i okolic Bajkału. Wchodzili w skład imperium Czyngis-chana i brali udział w wyprawach na Europę, przez co słowo „Tatarzy” stało się na Zachodzie synonimem Mongołów. (Ludność polska nazwą Tatarów określała wszystkie koczownicze ludy Wschodu, natomiast Tatarów zamieszkałych później na terenach Rzeczypospolitej nazywała Lipkami, która to nazwa pochodziła od arabskiej nazwy Litwy). Po rozpadzie mongolskiego imperium Tatarzy utworzyli szereg państw w tym Złotą Ordę i Chanat Krymski. Wszystkie te państwa w XIV wieku stały się po przyjęciu islamu państwami muzułmańskimi. Tatarzy pojawili się w granicach Rzeczpospolitej po Unii z Litwą, której władcy sprowadzali bojowych wojowników tatarskich do obrony przed Krzyżakami. Nowi obywatele otrzymywali ziemię pod warunkiem służby wojskowej. Wśród przybywających byli nie tylko dobrowolni emigranci, ale także uchodźcy polityczni należący do starszyzny tatarskiej Złotej Ordy czy Chanatu Krymskiego oraz jeńcy wojenni. Jeńcy i prości Tatarzy tzw. Tatarzy-kozacy zajmowali się rolnictwem. Natomiast uchodźcza arystokracja tatarska, która otrzymała liczne przywileje zapewniające jej zachowanie pewnej autonomii, zajmowała się rzemiosłem wojennym. Wszystkim zagwarantowano nie tylko wolność wyznania, ale także nie sprzeciwiano się małżeństwom Tatarów z chrześcijankami oraz pozwalano na wychowanie potomstwa zgodnie z zasadami islamu. Z biegiem czasu Tatarzy stali się poddanymi króla polskiego i pełnoprawnymi mieszkańcami Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Głównym i tradycyjnym zajęciem tej ludności było rzemiosło wojenne. Zobowiązani byli do służby wojskowej we własnych, odrębnych chorągwiach. Za zasługi wojenne Tatarzy otrzymywali herby szlacheckie oraz nadania ziemskie. Członków znaczniejszych rodów pod względem prawnym zrównano ze szlachtą polską, z jednym tylko wyjątkiem – muzułmanie nie mogli uczestniczyć w życiu politycznym kraju. W większych osadach wznoszono drewniane meczety i zakładano szkółki religijne.

W XVII stuleciu nastąpiło pogorszenie sytuacji Tatarów. Nie zezwalano już na budowę nowych świątyń, pod groźbą kary śmierci Tatarzy nie mogli już także żenić się z chrześcijankami, a kobiety tatarskie pomawiano o praktyki tajemne. Poza tym wyczerpane najazdem Szwedów państwo nie wypłacało żołdu wojskom najemnym. Sytuacja poprawiła się podczas rządów Jana III Sobieskiego. Król wysoko cenił nie tylko wojowników, ale i rzemieślników tatarskich, którzy wyprawiali skóry i produkowali z niej oprócz wyrobów czysto militarnych, przedmioty powszechnego użytku. Po wygranej wojnie z Turkami pod Wiedniem, zapanowała moda na „egzotyczny muzułmański wschód”, który dotyczył zarówno ubioru tureckiego, jak i tatarskiego. Słynny polski kontusz, noszony później dla zamanifestowania polskości, nawiązywał właśnie do paradnego stroju tatarskiego dostojnika. Sobieski z Krymu zaczął także sprowadzać świetną i ozdobną broń tatarską, po którą wyprawiał polskich Tatarów. Dzięki podobnemu językowi, wyznaniu i obyczajom z ludami tureckimi przynosili oni nieocenione usługi swej nowej ojczyźnie jako posłowie, pisarze i tłumacze. Tatarom zawdzięczamy także narodziny tradycji ułańskich. W Złotej Ordzie „ułan” był tytułem. W Polsce niektóre rodziny tatarskie, które posługiwały się tym tytułem, przekształciły ją w nazwisko. Od nazwiska dowódcy jedna z chorągwi tatarskich zwała się właśnie „ułańską”. Drogą ewolucji nazwę przejęły później inne formacje konne stanowiące chlubę wojsk Rzeczypospolitej.

W ciągu XVIII wieku szlachta tatarska w znacznym stopniu się spolonizowała, natomiast inni Tatarzy nadal zachowywali odrębność wyznaniową, tradycję pochodzenia i obyczaje. W okresie zaborów degradacji ulegał głównie ich język, przez co już pod koniec XIX wieku językiem większości ludności pochodzenia tatarskiego była polskojęzyczna.

W czasie I i II wojny światowej Tatarzy ponieśli dotkliwe straty. W latach wojny wielu Tatarów uczestniczyło w ruchu oporu albo walczyło w wojskowych formacjach polskich. Po II wojnie światowej, w wyniku zmiany polskiej granicy na wschodzie, większość skupisk tatarskich pozostała na terenach przyłączonych do ZSRR, w kraju pozostały jedynie 2 wsie tatarskie w dzisiejszym województwie podlaskim (Bohoniki i Kruszyniany). Jednak przywiązani do Polski Tatarzy w 1945 roku zaczęli ponownie przenosić się jako przesiedleńcy na tzw. Ziemie Odzyskane (Pomorze Gdańskie i Pomorze Zachodnie).

Obecnie wśród Tatarów polskich można wyróżnić cztery grupy. Pierwsza to zasiedziali mieszkańcy dawnej Rzeczypospolitej, którzy żyją na tych ziemiach od sześciuset lat. Druga to muzułmańska ludność osiadła na Ziemiach Odzyskanych po przesiedleniu z ZSRR. Nieliczną grupę stanowi rozproszona po całej Polsce ludność tatarska przechowującą świadomość tatarskiego pochodzenia, ale odrzucająca islamską wiarę przodków. Ostatnią stanowią tatarscy emigranci ostatnich lat, uciekający z zajętego przez Rosjan Krymu. Z wyjątkiem tych ostatnich, wszyscy urodzili się w naszym kraju, posługują się wyłącznie językiem polskim i związani są z polską kulturą. Ponieważ zawsze byli stosunkowo nieliczną grupą, mają dobrze udokumentowaną historię rodową często sięgającą kilka wieków wstecz. Po wstąpieniu do Unii Europejskiej zauważyć można renesans Tatarszczyzny. M.in. dzięki unijnym pieniądzom społeczność ta ma szansę na ponowne władanie językiem tatarskim, gdyż Związek Tatarów RP organizuje lekcje języka tatarskiego. Ostatnio szacuje się, że w Polsce zamieszkuje około 3 tysięcy Tatarów. Największym ich skupiskiem stał się Białystok oraz Trójmiasto. Wsie Kruszyniany i Bohoniki nadal są wsiami głównie tatarskimi, gdzie mieszka około 300 osób.

Odrębność Tatarów wyznacza obecnie głównie religia i związane z nią tradycje i obyczaje. Niewielkie meczety oraz podczas pogrzebów muzułmańskie cmentarze (mizary) gromadzą podczas świąt wielu wiernych Tatarów z różnych stron Polski. Jednym ze świąt jest święto pługa (sabantuj) obchodzone przez Tatarów z całego świata. To rodzaj pikniku z tradycyjnymi zabawami, jak przeciąganie liny czy wspinaczka na słup. Ale najważniejsze święta to święto dziękczynienia (Ramadan Bajram), obchodzone na zakończenie postu i przede wszystkim Święto Ofiarowania (Kurban Bajram), kiedy to wyznawcy islamu składają w ofierze barana, owcę lub krowę. W wierze Tatarów znalazło się nieco obcych naleciałości głównie tureckich oraz słowiańskich, jednak pozostają oni wierni głównym zakazom (picie alkoholu, używanie narkotyków, uprawianie gier hazardowych, lichwa) i nakazom (wykluczenie z posiłków wieprzowiny, padliny i krwi, grzebanie zmarłych owiniętych w białe płótno, budowanie domów, meczetów i grobów przodem w kierunku Mekki) islamu. Zakaz przedstawiania postaci ludzi i zwierząt w sztuce sakralnej wpłynął (podobnie jak u innych narodów wyznających islam) na rozwój specyficznego zdobnictwa i ornamentyki. Do zdobienia wykorzystuje się jedynie motywy roślinne i geometryczne oraz pismo arabskie.

Najbardziej znanymi Polakami o pochodzeniu tatarskim są Henryk Sienkiewicz (jego ojciec pochodził od Tatarów, którzy osiedlili się na Litwie w XVI w.) oraz Magdalena Abakanowicz (artystka plastyk pochodząca z tatarskiej szlachty).